Nga bllokadat studentore dhe universitare që tronditin qytetet franceze, te përplasjet në Milano, ku grupe të rinjsh kanë transformuar demonstratat në luftë guerile urbane, sheshet e Evropës Perëndimore po zbulojnë fytyrën e një zemërimi brezash që është i hidhur, por edhe i paqëndrueshëm. Është reagimi i ethshëm i një të riu që shpreh shqetësim dhe zhgënjim në kufijtë e demokracive të pjekura, por pa vënë në dyshim arkitekturën e tyre themelore kushtetuese.
Megjithatë, t’i shohësh demonstratat që po zhvillohen aktualisht në Tiranë si një përsëritje ballkanike të këtij çrregullimi do të ishte të kryesh një gabim themelor në perspektivë. Përpara ndërtesave qeveritare të Shqipërisë, nuk ka skaje metropolitane që kërkojnë konflikt për hir të vetvetes. Ai që është njohur si “Revolucioni Flamingo” është një mobilizim i pjekur politik që bashkon studentët, akademikët dhe shoqërinë civile kundër kapjes së shtetit: një rebelim kundër ligjeve “ad hoc” të hartuara për interesa spekulative në shkallë të gjerë dhe kundër një modeli pushteti që ka minuar demokracinë për të shitur iluzionin e rendit jashtë vendit.
Për partnerët e saj evropianë dhe atlantikë, Shqipëria ka përfaqësuar prej kohësh një spirancë qetësuese në Ballkanin Perëndimor. Në një rajon të shënuar nga fërkimet midis Beogradit dhe Prishtinës, brishtësia institucionale e Bosnjës dhe Hercegovinës dhe konkurrenca gjeopolitike në rritje nga aktorë të palëve të treta, Tirana ka ofruar një profil në dukje të drejtpërdrejtë: një popullsi të hapur pro-perëndimore, një lidhje të qëndrueshme me NATO-n dhe një qeveri të aftë të flasë gjuhën e qeverisjes ndërkombëtare.
Kjo konvergjencë ka prodhuar një mirëkuptim pragmatik dhe dukshëm transaksional midis Tiranës dhe kryeqyteteve perëndimore. Kryeministri Edi Rama e ka kuptuar se, nën presionin e krizave të brendshme dhe të jashtme, shumica e partnerëve evropianë kanë tendencë të japin përparësi parashikueshmërisë rajonale, mbi cilësinë e sundimit të ligjit. Duke e pozicionuar Shqipërinë si një hapësirë të besueshme për bashkëpunim - nga pritja e refugjatëve afganë në vitin 2021 deri te protokolli me Italinë për menaxhimin ekstraterritorial të flukseve të migracionit - qeveria shqiptare ka grumbulluar kapital diplomatik jashtë vendit. Megjithatë, ky legjitimitet ndërkombëtar është shndërruar në një çek të bardhë për Ramën, duke i shtyrë qeveritë perëndimore të mbyllin sytë ndaj erozionit të kontrolleve dhe balancave institucionale dhe menaxhimit nga lart poshtë të pushtetit.
Rrënjët institucionale të këtij modeli qëndrojnë në patologjitë e pazgjidhura të tranzicionit postkomunist. Rënia e regjimit autarkik dhe eremit të Enver Hoxhës në vitin 1991 nuk prodhoi një demokraci liberale të konsoliduar, por më tepër një duopol të ashpër midis Partisë Demokratike dhe Partisë Socialiste. Përtej retorikës së tyre ideologjike kundërshtare, të dyja partitë mbetën për një kohë të gjatë të bllokuara në të njëjtën kulturë pushteti të trashëguar nga e kaluara: një menaxhim personalist dhe klientelist të shtetit, në të cilin fitorja zgjedhore përkonte me pushtimin e administratës publike dhe delegjitimimin sistematik të kundërshtarit.
Pas traumës së vitit 1997, kur rënia e skemave piramidale e zhyti vendin në kaos të armatosur dhe bëri të domosdoshme misionin ndërkombëtar “Alba”, një pragmatizëm i heshtur mbizotëroi në qeveritë perëndimore: rendi publik dhe stabiliteti në bregdetin e Adriatikut ishin përparësia kryesore, madje edhe me koston e tolerimit të institucioneve të dobëta dhe një demokracie të paplotë. Aftësia për të siguruar kontrollin e kufijve dhe sigurinë rajonale u bë kriteri kryesor për vlerësimin e besueshmërisë së qeverive shqiptare, duke e bërë thellësinë e sundimit të ligjit të varur nga parandalimi i krizave të reja.
Vitet e fundit, kjo qasje është përkthyer në një sistem menaxhimi politik dhe ekonomik shumë të centralizuar. Jashtë kufijve të Shqipërisë, projektet e rigjenerimit urban në shkallë të gjerë, investimet e huaja të profilit të lartë dhe rritja eksponenciale e turizmit kanë nxitur një narrativë modernizimi dhe suksesi ndërkombëtar. Në të njëjtën kohë, përdorimi sistematik i partneriteteve publik-privat dhe statusit të "investitorit strategjik" ka ngritur pikëpyetje në lidhje me konkurrencën, transparencën procedurale dhe përqendrimin e përfitimeve ekonomike në disa grupe afër pushtetit. Zonat bregdetare dhe sektorët urbanë më fitimprurës janë bërë terreni i preferuar për këtë tension midis zhvillimit, spekulimit dhe mbrojtjes së interesave publike.
Kufizimet e këtij modeli zhvillimi ishin veçanërisht të dukshme në mobilizimin rreth ekosistemit Vjosë-Nartë dhe projektet e zhvillimit të planifikuara në zonën e Sazanit dhe Zvërnecit. Për t'i hapur rrugën projektit mega-turistik nga “Affinity Partners”, kompania e lidhur me Jared Kushner, u miratuan ndryshime ligjore të përshtatura që e nënshtruan mbrojtjen e zonës ndaj interesave private, duke injoruar mbrojtjet mjedisore dhe detyrimet ndërkombëtare të Shqipërisë në lidhje me mjedisin dhe peizazhin.
Reagimi i publikut shqiptar, i bashkuar nën simbolin e flamingos rozë të Lagunës së Nartës, i tejkaloi shpejt kërkesat specifike ambientaliste. Duke sjellë banorë, aktivistë, profesionistë dhe studentë në rrugë, protestat shpejt kanalizuan një pakënaqësi shumë më të gjerë: denoncimin e kapjes së shtetit, ligjet e përshtatura, paqartësinë procedurale dhe ndjenjën se vendimet strategjike merren pa debat publik. Kur studentët e integruan mobilizimin e tyre me atë të lëvizjeve mjedisore, duke kërkuar reforma në sistemin arsimor dhe dorëheqjen e qeverisë, protestat morën një dimension qartësisht politik.
Peizazhi politik i Shqipërisë pasqyron të njëjtin tension. Reforma në drejtësi e nisur në vitin 2016, me mbështetjen e Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Evropian, vijoi me verifikimin e magjistratëve dhe krijoi Strukturën Speciale Kundër Korrupsionit (SPAK), duke prodhuar rezultate të rëndësishme në luftën kundër rrjeteve të patronazhit dhe korrupsionit të nivelit të lartë. Megjithatë, organet e pavarura veprojnë brenda një ekosistemi pushteti që u reziston hetimeve. Testi i vërtetë për gjyqësorin nuk janë më vetëm oligarkitë e vjetra të opozitës, por edhe udhëheqësit operacionalë të vetë qeverisë Rama: hetimet e SPAK, të cilat, në muajt e fundit, kanë akuzuar ish-zëvendëskryeministren dhe Ministren e Infrastrukturës Belinda Balluku për menaxhimin e bazuar në patronazh të kontratave të mëdha, së bashku me skandalin e paprecedentë që preu kokën e Shërbimeve të Sigurisë Shqiptare me akuzën ndaj drejtoreshës së saj, Vlora Hyseni, për zbulimin e sekreteve shtetërore, tregojnë se korrupsioni nuk është një devijim periferik, por një tipar strukturor i makinës publike. Kur hetimet prekin figura politike pranë pushtetit, ekzekutivi lufton për të ruajtur narrativën e tij të zakonshme teknokratike dhe reagon duke u fortifikuar në mbrojtje të vazhdimësisë së vet me çdo kusht.
Brishtësia e tejgjatur e opozitës parlamentare ka kontribuar në këtë çekuilibër. Partia Demokratike, e bllokuar në figurën e Sali Berishës - e izoluar ndërkombëtarisht edhe si rezultat i masave të miratuara nga Departamenti i Shtetit i SHBA-së - nuk ka arritur të ndërtojë një alternativë të besueshme dhe kohezive. Kjo dobësi ka zvogëluar aftësinë e Parlamentit për të ushtruar kontroll efektiv mbi ekzekutivin, duke e zhvendosur konfliktin politik jashtë Pallatit në lëvizjet qytetare, shoqatat profesionale, universitetet dhe rrugët.
Ekziston edhe një dimension shtesë demografik dhe social. Emigrimi masiv e ka privuar Shqipërinë nga një pjesë e konsiderueshme e fuqisë punëtore të kualifikuar, profesionistëve dhe brezave të rinj. Për dekada të tëra, eksodi shërbeu gjithashtu si një valvul sigurie politike: ata që mund të largoheshin shpesh zgjidhnin ta bënin këtë, duke transferuar aspiratat, aftësitë dhe të menduarit kritik të tyre diku tjetër. Megjithatë, sot, erozioni i klasës së mesme urbane, presioni i inflacionit dhe rritja e kostove të pasurive të paluajtshme e bëjnë këtë dinamikë më pak të qëndrueshme. Protestat tregojnë se edhe mungesa, dorëheqja dhe emigrimi nuk mund të konsiderohen më si rrjeta të pacaktuara të sigurisë sociale.
Për partnerët perëndimorë, dhe para së gjithash për Italinë - historikisht e lidhur me Tiranën nga afërsia ekonomike, kulturore dhe gjeografike - situata kërkon një zgjedhje politike që nuk mund të shtyhet më, pa iu drejtuar justifikimit të lehtë të realpolitikës. Të vazhdosh ta konsiderosh Edi Ramën një fortesë të domosdoshme dhe të paprekshme, duke mbyllur sytë ndaj dobësimit të kontrolleve dhe balancave demokratike në këmbim të pakteve për emigrantët dhe bashkëpunimit policor, do të thotë të kryesh të njëjtin gabim strategjik që është paguar tashmë shtrenjtë në Afrikën e Veriut dhe Lindjen e Mesme. Ideja se demokracia në lindje të Triestes mund të sakrifikohet në altarin e stabilitetit afatshkurtër jo vetëm që tradhton vlerat e deklaruara të integrimit evropian, por krijon një aleat strukturor të brishtë dhe të paparashikueshëm.
Ajo që po ndodh në Tiranë nuk është një rast i izoluar, por më tepër pasqyrim i një të mete që përshkon të gjithë rajonin e Ballkanit, një e metë që Evropa vazhdon ta injorojë me faj. Nga Beogradi në Tiranë, lidershipet me ton të ndryshëm, por të ngjashëm në praktikë, kanë mësuar ta minojnë demokracinë nga brenda, duke përkulur rregullat, prokurimet dhe zyrat publike për të siguruar konsensusin e tyre dhe për të minimizuar kontrollin demokratik. BE-ja ka bërë gabimin e rëndë duke e parë këtë centralizim nga lart poshtë si të vetmen pengesë të besueshme për tensionet rajonale dhe infiltrimin e aktorëve të palëve të treta. Por demokracia nuk mund të lulëzojë me procedura të zbrazëta: ose qytetarët kanë vërtet rëndësi përsëri, ose Evropa do të vazhdojë të financojë paqëndrueshmërinë e saj të ardhshme, duke ngatërruar monopolin e saj mbi pushtetin me sigurinë.
Revolucioni Flamingo duhet të lexohet si një paralajmërim. Nuk është një episod paqëndrueshmërie që duhet menaxhuar, por një kërkesë për një rend politik të ndryshëm: një rend në të cilin stabiliteti nuk është fasada e pushtetit të pakontrolluar, por rezultat i institucioneve të afta për t'iu përgjigjur qytetarëve. Për Perëndimin, zgjedhja nuk është midis Ramës dhe opozitës së tij, as midis zhvillimit dhe mbrojtjes së mjedisit. Është midis stabilitetit sipërfaqësor, të destinuar të prodhojë kriza të reja, dhe stabilitetit substancial, të bazuar në sundimin e ligjit dhe demokracinë. /Marrë nga Linkiesta.it, Përgatiti në shqip LAPSI.al
