Evropa është zemëruar.
Qiratë po rriten ndjeshëm. Çmimet e energjisë po rriten, duke nxitur probleme në karburante dhe me inflacionin. Rritja ekonomike po ngec. Dhe kostot e huamarrjes po rriten në Francë, Itali, Spanjë dhe Greqi, që do të thotë se paratë që mund të ishin përdorur për të rindërtuar shkollat, për të subvencionuar strehimin ose për të kompensuar fermerët e goditur nga thatësira, tani duhet të shkojnë për të shlyer borxhet e kreditorëve.
Pasojat shoqërore të kësaj krize në rritje të kostos së jetesës tashmë po shfaqen, nga trazirat dhe plaçkitjet në Francë në prag të protestave paqësore te bllokimi i zinxhirëve të furnizimit në Itali dhe kampet gjigante në sheshet historike spanjolle. Autoritetet në Paris dhe Romë po vendosin forca shtesë sigurie për të parandaluar skena të ngjashme në ditët në vijim.
Por zgjidhja e problemeve themelore që i shtyjnë njerëzit të dalin në rrugë duket e vështirë për qeveritë e Evropës me fonde të kufizuara.
“Asnjë brez tjetër nuk ka njohur, gjatë 50 viteve të fundit, kaq shumë sfida”, - thotë deputeti francez i të Gjelbërve, Pouria Amirshahi, një nga bashkëkryetaret e një komisioni parlamentar të sapoformuar të ngarkuar me hetimin se deri në çfarë mase qeveria e keqmenaxhoi protestën e së shtunës.
Me temperaturat që kanë rënë dhe krizën energjetike që nuk tregon shenja lehtësimi, një dimër evropian pakënaqësie po duket në horizont - ndërsa zgjedhje të mëdha, disa prej të cilave me parti nacionaliste-populiste të sigurta në vetvete, po afrohen në të gjithë kontinentin.
Pakënaqësia kontinentale
Situata në Francë — ku të shtunën, studentët që kishin bllokuar shkollat për javë të tëra për të ushtruar presion mbi qeverinë për të financuar më mirë arsimin, u bashkuan me qindra mijëra njerëz që protestonin kundër kostos në rritje të jetesës — është veçanërisht shqetësuese për stabilitetin e përgjithshëm të BE-së, duke qenë se vendi është ekonomia e dytë më e madhe e bllokut.
Por nuk është e vetmja.
“Sa i përket kostos së jetesës, situata në Francë nuk është aq shumë e ndryshme nga pjesa tjetër e Evropës”, - thotë ekonomisti gjerman Carsten Brzeski, kreu global i kërkimeve makro të ING.
Dëbimi i një pensionisteje 87-vjeçare nga shtëpia e saj në Madrid muajin e kaluar shkaktoi demonstrata në të gjithë Spanjën kundër mbrojtjes së qirasë dhe çmimeve të banesave, të cilat midis viteve 2015 dhe 2025 u rritën me 80% , ndërsa pagat u rritën vetëm me 30%. Protestuesit në Portugali, ku çmimet e shtëpive janë pothuajse trefishuar që nga viti 2015, të nxitura nga kërkesa turistike dhe nomadët dixhitalë, ndoqën shembullin.
Shqiptarët kanë protestuar paqësisht që nga maji kundër korrupsionit të përhapur gjerësisht qeveritar dhe një resorti luksoz të propozuar të lidhur me dhëndrin e Presidentit të SHBA-së Donald Trump, Jared Kushner. Por situata u bë e dhunshme javën e kaluar kur studentët dolën në skenë, duke shprehur ankesa duke përfshirë varfërinë dhe koston e jetesës, mungesën e investimeve në arsim dhe shëndetësi - dhe duke bërë thirrje që e gjithë klasa politike të japë dorëheqjen.
Mijëra studentë dhe mësues dolën në rrugë të mërkurën në Athinë dhe rreth 50 qytete të tjera greke, duke kërkuar më shumë fonde shtetërore për arsimin, ndërtesa të sigurta shkollore dhe strehim të përballueshëm.
Studentët serbë janë gjithashtu në protesta, duke i shndërruar protestat më të mëdha që vendi ka parë ndonjëherë në tubime politike de facto përpara zgjedhjeve parlamentare të dielën.
Lëvizjet rinore kanë bërë thirrje gjithashtu për protesta në Gjermani, ku tubime në shkallë të vogël kundër shkurtimeve të fondeve arsimore janë zhvilluar tashmë në Berlin dhe Hanover.
Gjatë fundjavës, studentët marshuan në disa qytete të Italisë veriore për të protestuar kundër pagave të ulëta dhe kostos së jetesës. U panë edhe shpërthime dhune, të ngjashme me ato në Francë dhe Shqipëri, me grupe të maskuara që plaçkitën dyqane, qëlluan me gurë policinë dhe i vunë flakën sinjalistikës të rrugës. Transmetuesi publik italian RAI, duke cituar një raport të policisë, e vlerësoi numrin e protestuesve në rreth 10,000 në disa qytete.
Kryeministrja Giorgia Meloni dhe qeveria e saj reaguan duke miratuar masa të reja të rrepta sigurie, përfshirë dërgimin e 500 trupave “për të mbrojtur” Milanon.
“Demonstrimi është një e drejtë, shkatërrimi i qyteteve tona nuk është”, tha Meloni.
Marie Hyland, një studiuese në Eurofound, agjencia e BE-së për përmirësimin e kushteve të jetesës dhe punës, tha se kriza e kostos së jetesës po “minonte” kontratën sociale midis brezave, pasi të rinjtë evropianë përballen me mundësinë e mospërmbushjes së “pritjes së tyre implicite” për të qenë po aq të begatë sa prindërit e tyre.
Deputeti francez Amirshahi është ndër kritikët në rritje të qeverisë së saj që akuzojnë ministrat se i kanë lënë gjërat të dalin jashtë kontrollit duke mos u angazhuar me lëvizjen studentore që në fillim, duke vënë në dukje se ministrit francez të arsimit i janë dashur javë të tëra për t'u takuar me udhëheqësit e protestave studentore.
“Kërkesat fillestare ishin shumë të thjeshta dhe praktike. Letër higjienike në tualete; tavane që mbajnë njëri-tjetrin, mësues”, tha ajo.
Amirshahi, i cili mori pjesë në protestat e fundjavës së kaluar në zonën e tij zgjedhore në Paris, tha se “të gjitha demokracitë evropiane duhet të ndjekin me vigjilencë” atë që po ndodh në vend, ndërsa ai përballet me atë që ai e përshkroi si një përpjekje për të shtypur revoltën popullore me forcë.
“Situata në Francë është e tensionuar”, tha ai.
Kontaminimi online, shqetësim në jetën reale
Mediat sociale kanë luajtur një rol kyç në rritjen e protestave dhe debatin thellësisht të polarizuar politik rreth tyre. Sipas platformës së monitorimit social Visibrain, më shumë se 2.2 milionë cicërima në lidhje me protestat u postuan të shtunën, trefishi i numrit të mesazheve të ndara gjatë kulmit të krizës së Jelekëve të Verdhë në fund të vitit 2018.
Qeveria franceze thirri përfaqësues të platformave kryesore të martën për të diskutuar përhapjen e përmbajtjes që shihet si glorifikuese e dhunës në rrugë, pasi pamjet LIVE të plaçkitjeve dhe trazirave u shpërndanë në platforma video si TikTok.
Aktivizmi online ndihmoi gjithashtu që lëvizjet të përhapeshin përtej kufijve. Në qytetin italian të Bolonjës, protestuesit brohoritën slogane virale të dëgjuara gjatë protestave të shkollave të mesme franceze. Faqet e Instagram-it kanë marrë thirrjen e Francës për një protestë të re të shtunën, ndërsa grupet e Telegram-it i mbajnë anëtarët të informuar mbi situatën politike në të dy vendet. Në Shqipëri, disa protestues thanë se homologët e tyre në Spanjë u kishin dërguar para për furnizime si maska dhe ujë të pastruar për të shmangur efektet e gazit lotsjellës.
Në valët e radios, partitë e ekstremit të djathtë në Francë, Spanjë dhe Portugali kanë lëvizur për të përfituar nga zemërimi në rrugë duke fajësuar forcat politike tradicionale të qendrës për dështimin në adresimin e nevojave të qytetarëve të zakonshëm.
Kandidatja presidenciale franceze Marine Le Pen, kandidatja kryesore në zgjedhjet e vitit 2027, po përpiqet t'i bindë votuesit se ajo dhe partia e saj e ekstremit të djathtë, Tubimi Kombëtar, janë e vetmja forcë politike që mund të rivendosë ligjin dhe rendin. Jorge Martín Frías, një eurodeputet nga partia e ekstremit të djathtë Vox e Spanjës, argumentoi se politikanët kryesorë të Evropës kishin "kryer mëkatin e krenarisë dhe kishin harruar njerëzit e thjeshtë".
Qeveria franceze dhe politikanët e krahut të djathtë e kanë akuzuar kandidatin presidencial të së majtës ekstreme Jean-Luc Mélenchon, një mbështetës i hershëm i protestave studentore, se ka nxitur trazirat në avantazhin e tij politik. Mélenchon i mohon me forcë akuzat - ashtu si edhe disa nga kundërshtarët e tij - dhe sondazhi i parë presidencial pas trazirave tregoi pak ndryshim në qëllimet e votuesve.
Sidoqoftë, situata e Italisë, ku krahu i djathtë i Melonit përballet me protesta të të rinjve në veri dhe shoferët e kamionëve dhe fermerët po bllokojnë daljet nga autostradat për shkak të çmimeve të karburantit në jug, tregon se udhëheqësit në të gjithë spektrin politik po përballen me probleme të ngjashme.
Në Spanjë, shumica e sondazheve tregojnë se Partia Popullore konservatore është në rrugën e duhur për të fituar vende të mjaftueshme për të formuar një qeveri koalicioni me Vox të ekstremit të djathtë në zgjedhjet e parakohshme të vendit, të cilat kryeministri Pedro Sánchez i thirri pasi ligjvënësit refuzuan një paketë të vonuar masash strehimi që ai paraqiti në përgjigje të protestave.
Por spanjollët ka të ngjarë të mbeten të acaruar me politikanët, sipas Valeria Racu, zëdhënëse e Unionit të Qiramarrësve të Madridit, i cili ka ndihmuar në udhëheqjen e lëvizjes protestuese.
“Kushdo që qeveris, kjo nuk do të ndalet”, tha ajo pas zgjedhjeve të nëntorit, duke argumentuar se demonstruesit kishin arritur më shumë në pak javë protesta sesa qeveria e krahut të majtë e Sánchez në 8 vjet në pushtet.
Aktivistët e strehimit synojnë ta përçojnë këtë mesazh më 11 nëntor, gjatë grevës së parë të përgjithshme në Spanjë në 15 vjet.
“Politika po kthehet aty ku duhet të kishte qenë gjithmonë: në rrugë dhe në njerëz”, tha Racu.
Sytë drejt Gjermanisë
Të gjithë sytë tani janë te rënia e temperaturave dhe rritja e çmimeve të energjisë, të cilat pritet të rëndojnë rëndë buxhetet e familjeve.
Phuc-Vinh Nguyen, kreu i Qendrës së Energjisë në Institutin Jacques Delors, tha se lëvizjet shoqërore ishin të pritshme, ndërsa mekanizmat e vendosura nga qeveritë për të mbrojtur familjet nga rritja e çmimeve të energjisë të lidhura me luftën e Iranit po skadojnë.
Asnjë vend nuk duket imun, me Gjermaninë që duket të jetë një nga vendet më të prekshme të këtij dimri.
“Gjermania është ndër vendet që duhen ndjekur sepse rezervat e saj të gazit janë në nivele historikisht të ulëta”, tha Nguyen.
Kjo do të thotë që familjet gjermane ka të ngjarë të shohin faturat e tyre të ngrohjes të goditen rëndë nga rritja e çmimeve, dhe tensionet në tregun e gazit ka të ngjarë të përhapen gjithashtu në tregjet e energjisë elektrike dhe vendet fqinje, tha Nguyen.
Ekonomisti gjerman Brzeski bie dakord.
“Ekziston një çështje që tani po ngrihet më me zë të lartë në Francë, por është shumë e ngjashme me situatën në vendet e tjera evropiane”, tha ai, duke treguar për një ekonomi në stanjacion dhe problemet e përballueshmërisë.
“Dallimi më i madh midis Francës dhe Gjermanisë është se, për momentin, Gjermania ka xhepa më të thellë fiskalë”, tha Brzeski për të zbutur ndikimin. “Por ajo që po ndodh aktualisht në Francë mund të ndodhë lehtësisht brenda disa vitesh në Gjermani.”
*Aitor Hernández-Morales raportoi nga Madridi dhe Alice Taylor raportoi nga Tirana. Nektaria Stamouli kontribuoi duke raportuar nga Athina dhe Una Hajdari kontribuoi duke raportuar nga Beogradi. Përshtati në shqip LAPSI.al
