The protests that began with demands for more affordable education, better conditions and opportunities for the future seem to have become the Rama government's biggest political challenge. Within a few days, the crisis management shifted from violent interventions and accusations against the protesters to calls for dialogue. But to date, neither the clashes nor the change of tone have been enough to calm the situation. For political scientists, the confrontation is highlighting a bigger problem than the protests themselves, which is the lack of trust in the way the country is governed. This, they say, is not a crisis of the state but of politics.
On October 13, students and high school students appeared before the Ministry of Education in Tirana with demands that were not new, starting from better study conditions, more affordable fees, and opportunities for the future.
A few days later, education was no longer the only concern.
Clashes with the police, the Prime Minister's harsh reactions, and the resentment accumulated over the years turned the protest into a direct challenge to the government. Now, in addition to changes in education, young people are also demanding the departure of Edi Rama.
Corruption, inequality, and lack of perspective are concerns that go beyond auditors and have now also been placed at the top of the demands.
The response of the institutions in managing this crisis failed to reduce tensions. On the contrary, the following days brought increasingly violent clashes. Groups of demonstrators threw stones at the police, damaged property and set buildings on fire.
Law enforcement intervened with tear gas, water cannons, and rubber batons.
There were bans and the use of rubber bullets against protesters was documented. In this confrontation, there was violence on both sides, but the state has a special responsibility: to protect citizens and their right to protest, even when the situation becomes difficult.
It was precisely this responsibility that was called into question. While images of the clashes have dominated live television broadcasts, social networks, and international media, demands for changes in education have increasingly taken a back seat, especially because of the way the government has reacted.
Political scientist Afrim Krasniqi believes that this is where the government missed an opportunity to resolve the crisis before it deepened. According to him, a government faced with protests has two options: listen to the message of citizens and change what is not working, or try to get through the difficult days, hoping that the dissatisfaction will fade on its own.
Z. Krasniqi vlerëson se qeveria “ka zgjedhur formën e dytë”. Në vend që kërkesat e protestuesve të ktheheshin në masa dhe reforma, sipas tij, vëmendja u përqendrua te kapërcimi i momentit. Por një protestë mund të shpërndahet, ndërsa pakënaqësia që e solli në rrugë të mbetet.
Në mbrëmje përplasje, në mëngjes dialog
Në fillim, kryeministri Edi Rama zgjodhi gjuhën e ashpër. Ai përjashtoi dorëheqjen, dënoi dhunën dhe akuzoi kundërshtarët politikë se po nxisnin trazirat. Nuk munguan as pretendimet për ndërhyrje të huaja dhe për njerëz që kërkonin të destabilizonin Shqipërinë.
Mes gjithë këtyre akuzave, debati për problemet që kishin nxjerrë të rinjtë në rrugë u la në hije, madje ata u etiketuan me një sërë epitetesh denigruese. Në vend që të flitej për arsimin, korrupsionin apo përgjegjësinë e institucioneve, vëmendja u kthye te pyetja se kush qëndronte pas protestave dhe çfarë interesash mund të kishte.
Përgjigjet për atë që nuk shkon me qeverisjen apo problemet reale që mund të kenë nxitur këtë revoltë mbetën të pakta.
Por, pak ditë më vonë, kryeministri ndryshoi gjuhë. Pas deklaratave të forta dhe përplasjeve me policinë, kryeministri Rama ftoi studentët dhe pedagogët të uleshin në bisedime. Përpara Kryeministrisë u vendosën karrige me mbishkrimin “Dialog”, një simbol që po riciklohet në forma të ndryshme çdo ditë.
Nga akuzat dhe paralajmërimet, qeveria kaloi te ftesat për t’u ulur në tryezë, por pa ruajtur qëndrueshmëri në këtë qasje. Shpesh, deklaratat e ashpra dhe ftesat për dialog kanë ardhur edhe në të njëjtën kohë. Deri më sot, përgjigjja e protestuesve ndaj këtyre ftesave ka qenë refuzimi.
Problemi nuk është vetë ftesa për dialog, por ajo që ka ndodhur përpara saj. Pas ditësh përplasjesh, ndërhyrjesh të policisë dhe deklaratash që i vendosnin protestuesit në shënjestër të akuzave, madje edhe pretendimeve për përndjekje, besimi është dëmtuar. Dhe duket se besimi nuk rikthehet vetëm duke ndryshuar tonin.
Kjo lëvizje e qeverisë, herë me qëndrime të forta dhe herë me ftesa për bashkëpunim, ka nxjerrë në pah pikëpyetje mbi rrugën e zgjedhur për daljen nga kriza. Deri tani, ndryshimi i gjuhës nuk është shoqëruar me një zgjidhje që të bindë protestuesit se kërkesat e tyre po merren seriozisht.
Politologu dhe pedagogu Ermal Hasimja mendon se kryeministri po vepron sipas zhvillimeve të ditës, pa një plan të qartë. Reagimet e tij, thotë z. Hasimja, duken më tepër si “reflekse të momentit”, ndërsa përdorimi i forcës dhe frikësimi i protestuesve tregojnë, sipas tij, vështirësinë e qeverisë për t’u përballur me pakënaqësinë.
Z. Hasimja beson se kryeministri Rama po përpiqet të fitojë kohë, me shpresën se protestat do të dobësohen. Por situata është bërë më e vështirë pikërisht sepse kërkesat kanë ndryshuar.
Edhe z. Krasniqi sheh një përpjekje për ta kaluar krizën, jo për ta zgjidhur. Sipas tij, qeveria po shpreson që koha të bëjë atë që nuk po arrijnë ta bëjnë vendimet politike, që është ulja e pakënaqësisë.
A mjaftojnë votat për të mbajtur pushtetin, kur besimi i qytetarëve po dobësohet?
Kryeministri Edi Rama vazhdon të ketë shumicën parlamentare. Qeveria është në detyrë, administrata punon dhe institucionet vijojnë aktivitetin. Në pamje të parë, shteti funksionon normalisht. Por ajo që po ndodh në rrugë ngre pyetjen nëse funksionimi i institucioneve mjafton për të ruajtur besimin e qytetarëve te mënyra se si qeverisen.
Z. Krasniqi e bën të qartë këtë dallim. Sipas tij, Shqipëria nuk po kalon një krizë shtetërore si ato që ka përjetuar në vitet më të vështira të tranzicionit. Problemi është politik: qytetarët po humbasin besimin te vendimet dhe te njerëzit që i marrin ato.
“Një krizë politike duhet gjithmonë të zgjidhet me mjete politike”, thotë ai. Për z. Krasniqi, mbajtja e shumicës në Parlament nuk mund të jetë e vetmja përgjigje ndaj pakënaqësisë.
Protestat kanë nxjerrë në pah edhe dobësitë e institucioneve që duhet të ishin më pranë të rinjve. Sipas z. Krasniqi, rektoratet, drejtuesit e universiteteve dhe institucionet që merren me arsimin nuk arritën të luanin rolin që u takonte.
Në vend që të bëheshin ura komunikimi mes studentëve dhe qeverisë, disa heshtën, ndërsa të tjerat nuk arritën të ndihmonin në zgjidhjen e konfliktit.
Ndërkohë, as opozita nuk del e paprekur nga kjo krizë. Pakënaqësia me qeverinë nuk do të thotë domosdoshmërisht mbështetje për kundërshtarët e saj.
Z. Krasniqi mendon se mosbesimi prek më gjerë klasën e vjetër politike. Sipas tij, dy partitë kryesore kanë ruajtur mënyra të ngjashme drejtimi, ku vendimet varen më shumë nga liderët sesa nga debati i brendshëm dhe institucionet.
Kjo është edhe një nga veçoritë e protestave: të rinjtë nuk po kërkojnë thjesht që një parti të zëvendësojë një tjetër. Pakënaqësia e tyre lidhet edhe me mënyrën se si është bërë politikë në Shqipëri për shumë vite.
Për z. Hasimja, kjo përvojë mund të lërë gjurmë të gjata te brezi i ri. Të rinjtë që nuk i kanë përjetuar protestat e mëdha të viteve ’90 po mësojnë sot se të drejtat dhe ndryshimet kërkojnë përfshirje. Përballja me qeverinë dhe policinë, sipas tij, është kthyer edhe në një mësim politik.
Madje, ai tregon se disa ish-studentë të tij, të cilët kishin vendosur të emigronin, kanë ndryshuar mendje pas protestave. Shpresa se diçka mund të ndryshojë i ka shtyrë të qëndrojnë. Nuk është një tregues se emigrimi po pakësohet, por është një shembull se protesta mund të ngjallë edhe besim për të ardhmen.
Z. Hasimja paralajmëron se edhe nëse qeveria arrin ta zbehë lëvizjen, “ajo do të rindizet në një moment tjetër”. Sipas tij, mënyra e ashpër e reagimit mund ta forcojë vendosmërinë e protestuesve, në vend që t’i bëjë të tërhiqen.
Një krahasim është Serbia, ku protestat studentore e kanë vënë për një kohë të gjatë në vështirësi pushtetin, pa sjellë domosdoshmërisht ndryshimin e menjëhershëm të qeverisë. Edhe atje, qëndrimi në pushtet nuk ka qenë i njëjtë me rikthimin e qetësisë politike.
For the government, the challenge now is not just to cope with the protesters or defend its mandate. It is also how it will respond to the grievances that have surfaced during the protests. So far, police interventions, accusations of foreign influence, and calls for dialogue have not yielded a response that would convince the young people to back down.
For political scientists, this looks like a crisis that could last. Mr. Krasniqi links the solution to the role of independent institutions, especially SPAK, while Mr. Hasimja estimates that dissatisfaction could return even if the protests temporarily weaken./ Monitor
