Historia mund të mos jetë gati të përsëritet në Serbi, por po fillon të rimojë. Pak më shumë se një çerek shekulli më parë, qytetarët serbë dolën të votonin në numër të madh për t'i shkaktuar një disfatë historike njeriut të fortë të atëhershëm në Beograd, Slobodan Millosheviqit, i cili kërkonte rizgjedhjen si president. Ai humbi pavarësisht kontrollit të tij të gjerë mbi median, gjyqësorin dhe forcat e sigurisë. Kur ai ngurroi të linte detyrën, serbët dolën në rrugë me qindra mijëra, duke e detyruar në fund të largohej.
Të dielën, një brez i ri mund të ketë zërin vendimtar në një palë zgjedhje po aq fatale, këtë herë për parlamentin e vendit. Njeriu i fortë i sotëm, Aleksandar Vuçiç, kohët e fundit dha dorëheqjen si president për të luftuar në zgjedhje me qëllim që të ndërrojë vendin e kontrollit të pushtetit nga presidenca në zyrën e kryeministrit.
Por Vuçiç, i cili ka qenë në kontroll pothuajse të plotë të Serbisë për 14 vjet, e gjen veten në prapavijë për herë të parë që kur mori pushtetin, ashtu siç ndodhi me Millosheviçin në vitin 2000. Ashtu si miku i tij i ngushtë, Viktor Orbán, i cili u mund bindshëm në zgjedhjet e mëparshme të këtij viti, Vuçiç është ndjerë i detyruar të bëjë gjithçka që të ndalë koalicionin zgjedhor të opozitës, të njohur si Lista e Studentëve (SL).
Ndryshe nga partia Fidesz e Orbán, Partia Progresive Serbe (SNS) e Vučić nuk ka gjasa të poshtërohet në votimet e së dielës. Sondazhet ndryshojnë shumë. Disa i japin SL-së një epërsi prej pothuajse 10 pikësh përqindjeje. Të tjera sugjerojnë se gara është kokë më kokë. Sondazhet sugjerojnë gjithashtu se sa më e lartë pjesëmarrja, aq më të mëdha janë shanset për opozitën. Disa kanë frikë se pasojat mund të jenë edhe të dhunshme.
Vuçiç po e dëmton fushatën për të shtrembëruar rezultatin në favorin e tij. Ai e ka forcuar kontrollin mbi median duke mbështetur një ndryshim në pronësinë e asaj që deri vonë ishte grupi më i rëndësishëm i pavarur i lajmeve, “United Media”. Fundjavën e kaluar, 10 gazetarë të shquar nga mediumi i tij më i rëndësishëm, stacioni televiziv “N1”, dhanë dorëheqjen në shenjë proteste kundër emërimeve editoriale që besohet se favorizojnë Vuçiçin dhe SNS-në.
“N1” kishte luajtur një rol kyç në raportimin e rritjes së shpejtë të mbështetjes për lëvizjen protestuese studentore që kur ajo u shfaq spontanisht në nëntor 2024. Studentët dolën për herë të parë në rrugë kur u shemb një tendë mbi stacionin kryesor hekurudhor në Novi Sad në veri të Serbisë, duke vrarë 16 persona. Tragjedia ndodhi vetëm disa muaj pasi një konsorcium kinez kishte përfunduar rinovimin e saj në atë që kritikët e quajnë një marrëveshje korruptive.
Në fillim, përgjigjja e Vuçiçit ishte të priste derisa demonstratat të shuheshin. Por, pavarësisht përpjekjeve të ndryshme për t'i detyruar studentët të tërhiqeshin nga rrugët, protestat u rritën gjatë viteve 2025 dhe 2026. Në mars të vitit 2025, gjatë një periudhe heshtjeje 15-minutëshe për të nderuar viktimat e katastrofës së Novi Sadit, protestuesit pretenduan se policia përdori një armë sonike, “LRAD 450XL” të prodhuar në SHBA, duke bërë që turma të shpërndahej në panik. Qeveria mohoi përdorimin e armës dhe më vonë ministria e brendshme ngriti një padi penale kundër një analisti ushtarak për pretendimin e tij se ndoshta është përdorur një armë sonike.
Demonstratat nuk kanë treguar shenja të pakësimit në 2 vitet e fundit. Sfida e madhe me të cilën përballen studentët ishte se si ta kanalizonin energjinë që gjeneruan përmes lëvizjes, në një forcë politike koherente të aftë për të sfiduar Vuçiçin. Partitë e vjetra të opozitës ishin të përçara nga fraksionizmi dhe u mungonte lidershipi dinamik. Por këtë verë studentët njoftuan se kishin zgjedhur kandidatë për të garuar në një formacion të ri, “Listën e Studentëve”, duke përfshirë akademikë të shquar, inxhinierë, punëtorë, figura kulturore dhe studentë. Slogani i tyre i drejtpërdrejtë është "Serbia ose mafia".
Vuçiç i është përgjigjur sfidës duke e shtuar retorikën nacionaliste në muajt e fundit me qëllim mobilizimin e të djathtës ekstreme. Ai ka mirëpritur mbështetjen e fqinjit të tij, Milorad Dodik, udhëheqësit “de facto” të Republika Srpska, entitetit serb në Bosnjë. Dodik është konsideruar prej kohësh si njeriu kryesor i Vladimir Putinit në Ballkan dhe së fundmi është afruar me Donald Trump, bashkëpunëtorët e të cilit po investojnë në një tubacion gazi me ndihmën e tij.
Edhe Vuçiç ka kultivuar mbështetje nga Moska. Marrëdhëniet personale midis Putinit dhe udhëheqësit serb kanë qenë të tendosura në të kaluarën. Vuçiç e ka furnizuar Ukrainën me një sasi të konsiderueshme municionesh, ndërsa luan lojën e tij komplekse të përpjekjes për të balancuar marrëdhëniet miqësore me perëndimin dhe Rusinë.
Por, me dorezat jashtë, udhëheqësi serb është bërë më pak i turpshëm. Një tjetër shenjë se sa seriozisht e sheh ai sfidën e studentëve ishte vendimi i tij për të lejuar festën nacionaliste të një funerali shtetëror për njeriun e njohur si “Kasapi i Bosnjës”, kriminelin e dënuar të luftës Ratko Mladiç, me qëllim forcimin e mbështetjes së tij midis nacionalistëve.
Nëse, pavarësisht të gjithave, Lista e Studentëve del fitimtare në zgjedhje, valët tronditëse do të ndihen po aq fuqishëm në të gjithë Evropën sa u ndjenë kur u mund Orbán.
Mbi të gjitha, kjo hap mundësinë e një integrimi më të shpejtë në Bashkimin Evropian, një veprim që do të mirëpritej jo vetëm në Bruksel, por edhe në Londër. Qeveritë e njëpasnjëshme britanike janë të shqetësuara se Ballkani përfaqëson dobësinë e mbrojtjes evropiane, ku Rusia mund të ushtrojë presion të konsiderueshëm. Që nga Brexit, ndikimi i Britanisë aty është i kufizuar politikisht, por ajo ka qenë aktive në promovimin e bashkëpunimit të sigurisë në të gjithë rajonin, me NATO-n dhe BE-në.
Aktivistët studentorë dhe mbështetësit e tyre janë zhgënjyer nga një indiferencë e dukshme nga ana e BE-së ndaj luftës së tyre politike dhe një perceptim i përgjithshëm në botën e jashtme se demokracia e Serbisë është një kauzë e humbur. Të dielën, ata synojnë t'u vërtetojnë atyre se e kanë gabim.
/Misha Glenny është një ish-korrespondent i Evropës Qendrore për The Guardian dhe BBC.
